Pools

Inhoud 1 Alfabet 2 Spelling en uitspraak 2.1 Algemeen 2.2 Klinkers 2.3 Medeklinkers 3 Taalstructuur 3.1 Zelfstandige naamwoorden 3.2 Werkwoorden 3.3 Andere kenmerken 4 Woordenschat 5 Dialecten 6 Geschiedenis van het Pools 7 Zie ook 8 Externe links 9 Bronnen, noten en/of referenties

[bewerken] Alfabet

Het Pools wordt geschreven met het Latijnse alfabet. Het Poolse alfabet telt 32 letters, doordat een aantal letters met diakritische tekens als aparte letters beschouwd worden.

Het Poolse alfabet luidt als volgt:

Aa, Ąą, Bb, Cc, Ćć, Dd, Ee, Ęę, Ff, Gg, Hh, Ii, Jj, Kk, Ll, Łł, Mm, Nn, Ńń, Oo, Óó, Pp, Rr, Ss, Śś, Tt, Uu, Ww, Yy, Zz, Źź, Żż

De letters q, v en x worden niet tot het Poolse alfabet gerekend, hoewel de letters wel voorkomen in sommige leenwoorden en eigennamen. Het diakritisch teken ´ heet kreska ('streepje'), de ˛ wordt ogonek ('staartje') genoemd, en het puntje op de ż kropka ('puntje').

[bewerken] Spelling en uitspraak

De spelling van het Pools is op het eerste gezicht niet gemakkelijk. Behalve de hierboven genoemde extra letters worden voor een aantal klanken (fonemen) ook lettercombinaties gebruikt, zoals ch, cz en sz. Het schriftbeeld dat ontstaat door de opeenhoping of herhaling hiervan, zoals in na czczo ('op de nuchtere maag') en de plaatsnaam Szczebrzeszyn  uitspraak (info·uitleg), vereist een zekere gewenning. Toch is de Poolse spelling vrij regelmatig: als men eenmaal de spelling van een woord kent, weet men in de regel ook hoe het moet worden uitgesproken.

[bewerken] Algemeen

Alle Poolse woorden zijn in principe paroxytona, dus de klemtoon ligt op de op een na laatste lettergreep. Een uitzondering hierop zijn sommige werkwoordsvormen en enkele leenwoorden, zoals matematyka ('wiskunde') en fizyka ('natuurkunde').

[bewerken] Klinkers

a		Als de a in as
ą		In zuivere vorm als een nasale o, als in het Franse bon
e		Als de e in lek
ę		In zuivere vorm als een nasale e, als in het Franse bassin
i		Als de ie in zie. In sommige posities duidt de i echter geen eigen klank aan; zie hieronder, bij 'Medeklinkers'
o		Als de o in bom
ó		Als de oe in moe
u		Als de ó
y		Als de Nederlandse ie in zie, maar met teruggetrokken tong (IPA: ɨ)

Na de letters b, f, g, k, m, n, p en w drukt de i geen eigen klank uit, maar geeft hij aan dat de voorgaande klank palataal ('zacht') is. De lettercombinatie ni - zoals in nie ('nee, niet') - wordt dus ongeveer uitgesproken als nj in het Nederlandse woord franje.

De nasale klanken ą en ę worden vooral voor fricatieven (wrijfklanken) als zuivere nasalen uitgesproken (bijvoorbeeld in mąż ('man, echtgenoot')). Ook aan het eind van een woord wordt de ą nasaal uitgesproken, zoals in robią ('zij doen, zij maken'). De ę wordt in die positie echter meestal als een e uitgesproken, zoals in idę ('ik ga'). In andere posities wordt ą als /om/ of /on/ uitgesproken. Voorbeelden hiervan zijn dąb ('eik'; als /om/) en mądry ('wijs', als /on/). Iets soortgelijks geldt voor de ę, die als /em/ of /en/ wordt uitgesproken: zęby ('tanden', als /em/) en będzie ('hij/zij/het is'; als /en/).

[bewerken] Medeklinkers

c		Als de ts in tsaar
ch		Als een stemloze zachte g (een stemloze palatale fricatief)
cz		Als de tsj in Tsjechisch, maar palataler (met de tong verder naar achteren, tegen het harde gehemelte)
ć		Ongeveer als tsj in Tsjechië
dz		Stemhebbende tegenhanger van c
dź		Stemhebbende tegenhanger van ć
dż		Stemhebbende tegenhanger van cz
g		Als de g in goal
h		Als ch
ł		Als de Engelse w (bilabiaal)
ń		Als in het Franse champagne of het Spaanse España
r		Als een rollende tongpunt-r
rz		Als de j in journalist, maar palataler (zie cz)
sz		Als de sj in sjabloon, maar palataler (zie cz)
ś		Als sj in meesje
w		Als de v in vader (stemhebbend)
ź		Stemhebbende tegenhanger van ś
ż		Als rz

Voor klinkers worden in plaats van de letters ć, ń, ś en ź de lettercombinaties ci, ni, si en zi gebruikt. Zo luidt de genitief van koń ('paard') bijvoorbeeld konia (vergelijk syn ('zoon'), met de genitief syna).

Stemhebbende medeklinkers (b, d, dz, dź, dż, g, rz, w, z, ź, ż) worden aan het einde van een woord stemloos uitgesproken: róg /roek/ ('hoek'), raz /ras/ ('keer').

[bewerken] Taalstructuur

De Poolse syntaxis heeft een aantal kenmerken die meteen in het oog springen.

[bewerken] Zelfstandige naamwoorden

Het eerste kenmerk is een uitgebreid systeem van zeven naamvallen: de nominatief (mianownik), genitief (dopełniacz), datief (celownik), accusatief (biernik), locatief (miejscownik), instrumentalis (narzędnik) en vocatief (wołacz). Deze naamvallen worden ook wel aangeduid met een nummer van 1 tot 7, waarbij de genoemde volgorde wordt aangehouden. De verbuiging naar naamvallen speelt een rol in het nominale systeem, dat wil zeggen bij zelfstandige naamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden, de voornaamwoorden en de telwoorden.

[bewerken] Werkwoorden

Het Pools is een pro-drop taal, wat wil zeggen dat het onderwerp in principe altijd kan worden weggelaten. Werkwoorden beschikken bovendien over een extra aspect als grammaticale categorie. Dit betekent dat in principe elk werkwoord perfectief of juist imperfectief is. Daarnaast wordt bij de vervoeging van werkwoorden in de perfectieve vorm door middel van de persoonsvorm onderscheid gemaakt tussen een mannelijk en een vrouwelijk onderwerp. Aldus kunnen bijvoorbeeld de volgende zinnen worden gevormd:

• Czytałem/Czytałam list (imperfectief) .
• Przeczytałem/Przeczytałam list (perfectief)

Hoewel beide zinnen in de verleden tijd staan en vertaald kunnen worden met 'Ik (m/v) las de brief.', wordt het imperfectieve czytać ('lezen') gebruikt in een context als 'Ik (m/v) las de brief (ik was de brief aan het lezen)' (vergelijkbaar met Engelse past progressive tense). De perfectieve tegenhanger przeczytać ('lezen') in een context als 'Ik (m/v) las de brief (en heb hem ook uitgelezen).'

Het prefix prze- heeft de allomorf z- in een vorm als zrobić (< robić, "doen, handelen").

Hetzelfde onderscheid bestaat in veel andere Slavische talen zoals het Russisch. In het Nederlands blijft dit verschil in beschouwing vaak onuitgedrukt; in het Pools móét deze keuze gemaakt worden.

In de tegenwoordige tijd drukken perfectieve werkwoorden de toekomende tijd uit: Przeczytam list 'Ik zal de brief lezen'. Imperfectieve werkwoorden geven een onvoltooide handeling in de tegenwoordige tijd aan: Czytam list: 'Ik lees de brief' (ik ben de brief aan het lezen).

De echte toekomende tijd is de enige tempus die in het Pools op analytisch wijze wordt gevormd, door een combinatie van het hulpwerkwoord być ("zijn") en een infinitief of voltooid deelwoord ((będę, będziesz..., enz.). Er is geen betekenisverschil: Będziecie robić/robili → "Jullie zullen doen/handelen".

[bewerken] Andere kenmerken

Opvallend zijn verder de frequente klankalternanties binnen sommige paradigma's, bijvoorbeeld:

• miasto ('stad (nominatief)'), maar mieście ('stad (locatief)'
• pies ('hond (nominatief)'), maar psa ('hond (genitief/accusatief)')
• góra ('berg (nominatief)'), maar górze ('berg (datief/locatief)')
• nosić ('dragen (infinitief)', met een /ś/), maar noszę ('ik draag')

Andere, minder opvallende kenmerken:

• Het Pools heeft, net als de meeste andere Slavische talen (behalve het Bulgaars en het Macedonisch), geen lidwoorden.
• Er wordt een onderscheid gemaakt tussen enkelvoud en meervoud. De oude Slavische dualis ('tweevoud') is slechts in drie woorden bewaard gebleven in de vorm van versteende uitgangen. Deze woorden duiden alle drie lichaamsdelen aan die gewoonlijk in paren voorkomen: oko ('oog'), ucho ('oor') en ręka (' hand').
• Er wordt bij de verbuiging van naamwoorden een verschil gemaakt tussen mannelijk, vrouwelijk en onzijdig. Bij mannelijke woorden spelen bovendien twee semantische opposities een rol: 'bezield - onbezield' (in het enkelvoud) en 'personen - niet-personen' (in het meervoud). Op die manier kan globaal de volgende indeling worden gemaakt (de voornaamwoorden zijn paradigma's van de derde persoon):

Geslacht	Enkelvoud	Meervoud
Persoonlijk mannelijk	on	oni
Bezield mannelijk		one
Onbezield mannelijk
Vrouwelijk	ona
Onzijdig	ono

[bewerken] Woordenschat

De kern van de Poolse woordenschat is natuurlijk Slavisch. Wel kent het Pools in vergelijking met andere Slavische talen veel leenwoorden en leenvertalingen. Een grote groep leenwoorden komt uit het Duits. Die woorden zijn niet allemaal in dezelfde tijd ontleend. Een voorbeeld van een zeer oud leenwoord is szkoda ('schade', maar ook 'jammer'). Recentere leenwoorden hebben vaak betrekking op handel en bestuur, zoals burmistrz ('burgemeester'), handlowy ('handel-'), meldować ('melden'), rachunek ('rekening'), ratusz ('raadhuis, stadhuis') en regał ('toonbank'). Een voorbeeld van een leenvertaling is listonosz ('postbode'). Dit woord bestaat uit list ('brief') en een afleiding van nosić ('dragen'), gevormd naar het Duitse Briefträger.

Het Pools is tijdens meerdere perioden beïnvloed door het Tsjechisch. De eerste keer was in de tiende eeuw, toen christelijke terminologie (uit het Latijn of uit het Duits) werd geïmporteerd via het Tsjechisch. Ook in de veertiende en vijftiende eeuw - de bloeitijd van de Tsjechische cultuur - werd het Pools weer beïnvloed door het Tsjechisch. In de negentiende eeuw vond een omgekeerde beïnvloeding plaats: tijdens de wedergeboorte van het Tsjechisch als cultuurtaal nam deze taal weer woorden uit het Pools over. Daarnaast heeft het Pools uiteraard ook de woordenschat van andere talen beïnvloed, met name die van het Duits en zo indirect ook die van het Nederlands. Het bekendste Nederlandse woord met een Poolse herkomst is waarschijnlijk grens, dat via het Duitse Grenze van het Poolse granica stamt.

Uiteraard heeft het Pools ook leenwoorden uit andere talen overgenomen, zoals uit het Latijn (uniwersytet, profesor), het Italiaans (pomidor ('tomaat')), en recente ontleningen uit het Engels (e-mail, komputer, menedżer).

[bewerken] Dialecten

Voor een taal met zo veel sprekers kent het Poolse weinig dialecten. De meeste Polen spreken iets wat de standaard relatief dicht benadert. Traditioneel worden er vijf grote dialectgroepen onderscheiden: Groot-Pools (in Groot-Polen, de streek rond Poznań), Klein-Pools (in Klein-Polen, rond Krakau), Mazovisch (in Mazovië, rond Warschau), Silezisch (in Silezië) en Kasjoebisch (in het noorden, ten westen van Gdańsk). De belangrijkste kleinere dialecten van het Pools zijn het Podhale-dialect en het nog door de oudere generatie gesproken dialect van Kresy, dat vóór de Russische annexatie van 1939 in een veel groter deel van Oost-Polen werd gesproken. Dit dialect vertoont veel overeenkomsten met het Oekraïens en Roetheens, met name op het gebied van klinkerlengte.

Tegenwoordig wordt het Kasjoebisch over het algemeen als aparte taal beschouwd. Bovendien zijn er in het westen en zuidwesten nieuwe, gemengde dialecten bij gekomen door de nasleep van de Tweede Wereldoorlog: de dialectatlas van het Pools veranderde ingrijpend door de massale verhuizing van Polen uit voormalig Poolse gebieden in het oosten (Wit-Rusland, Oekraïne, Litouwen) naar voormalig Duitse gebieden in het westen (Pommeren, Silezië). Deze volksverhuizing heeft het dialectonderzoek na de oorlog aanzienlijk bemoeilijkt.

De belangrijkste tegenstelling is die tussen de gebieden die wél en de gebieden die níét 'mazureren'. Mazureren houdt in dat sz, ż/rz, cz en dż (alveolaire fricatieven en affricaten) worden vervangen worden door gewone dentalen (s, z, c en dz). Gebieden waarin dit verschijnsel voorkomt, zijn Mazovië, Klein-Polen en een deel van Silezië. Een ander dialectverschil betreft de uitspraak van stemhebbende medeklinkers in woordverbindingen voor klinkers en sonoranten (l, m, n en r)). In Mazovië wordt de ż in już idzie ('hij gaat al') en już robi ('hij doet het al') stemloos uitgesproken (dus als sz), in Klein-Polen, Silezië en Groot-Polen (inclusief Poznań) stemhebbend. Als zeer afwijkend wordt daarnaast ook de taal van de górale in de Podhale beschouwd.

[bewerken] Geschiedenis van het Pools

De geschiedenis van het geschreven Pools begint in 1136. In een bul van paus Innocentius II komt voor het eerst op grote schaal Poolse namen voor. De eerste volledige Poolse zin vinden we in het Księga henrykowska ('Boek van Henryków', naar de vestigingsplaats van een klooster in Silezië).

De eerste gedocumenteerde periode van het Pools noemt men het Oudpools. Men spreekt van het Oudpools voor de periode van 1136 tot ongeveer 1500. De daaropvolgende periode, het Middelpools, duurt tot ongeveer het midden van de achttiende eeuw. Daarna spreekt men van het Nieuwpools. Er bestaat discussie of de periode van het Nieuwpools tot vandaag de dag voortduurt; het huidige Pools wordt ook wel Modern-Pools genoemd.

De standaardtaal kende in zijn ontwikkeling perioden van pieken en dalen, maar gaat uiteindelijk terug tot de zestiende en het begin van de zeventiende eeuw. Of de Poolse standaardtaal nu het meest gebaseerd is op dialecten van Klein-Polen (Krakau) of Groot-Polen (Poznań, Gniezno) is nog steeds omstreden. Ook dialecten uit de oostelijke randgebieden van Polen (de kresy) genoten een vrij hoog prestige, wat zijn sporen in de standaardtaal heeft nagelaten. De invloed van Mazovië, waarin de hoofdstad Warschau ligt, op de standaardtaal is daarentegen vrij gering.

[bewerken] Zie ook

• Lijst van cijfers in slavische talen

[bewerken] Externe links

• (pl) Rada Języka Polskiego (Raad van het Pools; officieel overheidsorgaan)
• Kennis van het Pools in de Europese Unie

Indo-Europese talen > Satem-talen > Slavische talen >
West-Slavische talen: Oost-Slavische talen: Zuid-Slavische talen: Pools · Tsjechisch · Slowaaks · Sorbisch · Kasjoebisch · Polabisch Russisch · Oekraïens · Wit-Russisch · Roetheens Sloveens (Prekmurees, Resianees) · Servisch · Kroatisch · Bosnisch · Montenegrijns · Bulgaars · Macedonisch · Kerkslavisch