Italiaans (taal)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Italiaans (Italiano)
Gesproken in:	Italië, Zwitserland (Ticino en Graubünden), San Marino, Vaticaanstad. Ook in de grensstreken van Slovenië, Frankrijk en Monaco. In Kroatië vooral ouderen. In Zuid-Somalië en Ethiopië en Libië als bronnentaal. Immigrantentalen in o.a. Verenigde Staten, Argentinië en Brazilië.
Sprekers:	65.000.000 (59.000.000 als moedertaal)
Rang:	20
Taalfamilie	Indo-Europees Italisch Romaans Italiaans
Dialecten:	Toscaans, etc.
Alfabet:	Latijns
Officiële status
Officieel in:	Italië, Zwitserland, San Marino. Europese Unie en de Latijnse Unie.
Taalorganisatie:	Accademia della Crusca
Taalcodes
ISO 639-1: it, ISO 639-2(B): ita,
Taalportaal

De taal Italiaans is een lid van de Romaanse taalgroep. Het Italiaans wordt gesproken door ongeveer 57 miljoen mensen in Italië, in verschillende dialecten. De huidige Italiaanse standaardtaal stamt onmiddellijk af van het florentijns, het dialect van Florence. Sommige van de andere dialecten verschillen sterk van het standaard-Italiaans. Het aantal sprekers van het standaard-Italiaans in Italië bedraagt ongeveer 30 miljoen. Wereldwijd zijn er in totaal ongeveer 63 miljoen Italiaanssprekenden.

[bewerken] Geschiedenis

De oudste bewaard gebleven geschreven teksten in het Italiaans stammen uit de 10e eeuw. Er is echter veel meer bewaard gebleven uit de 14e eeuw; uit deze tijd stammen de werken van de beroemde Florentijnse dichter Dante Alighieri, maar ook die van Petrarca en Boccaccio. Deze drie kunnen als grondleggers van de Italiaanse literatuur beschouwd worden.

[bewerken] Taal en dialecten

In tegenstelling tot wat vaak verondersteld wordt, zijn de verschillende dialecten die in Italië gesproken worden niet afgeleid van het standaard-Italiaans. Het standaard-Italiaans is namelijk zelf gebaseerd op het dialect dat in de 14e eeuw gesproken werd in Toscane (de streek in en rondom Florence) en dan in het bijzonder in Florence. In dit Toscaanse dialect schreef Dante Alighieri zijn Divina Commedia. Net als de andere dialecten die in Italië gesproken worden, is het Toscaans op zijn beurt weer afgeleid van het Vulgaire Latijn, de gesproken versie van het Latijn die lange tijd naast de officiële geschreven versie bestond. Het onderscheid tussen een taal en een dialect is overigens niet objectief vast te stellen.

De verscheidene dialecten die in Italië gesproken worden verschillen zeer sterk van het standaard-Italiaans. Voor de komst van de televisie spraken zeer veel mensen alleen hun eigen, plaatselijke dialect en door de onderlinge verscheidenheid van de dialecten was het voor Italianen dan soms ook moeilijk elkaar te begrijpen.

Op Corsica en delen van Sardinië worden dialecten gesproken die nauw aan de dialecten op het Italiaanse vasteland verwant zijn, maar om culturele redenen vaak beschouwd worden als op zichzelf staande talen. De meer authentieke dialecten van Sardinië, zoals het Logudorees, moeten echter in elk geval als een aparte taal worden beschouwd.

Voorbeelden van dialecten of talen zijn Romanesco (taal van Rome), Lumbaart (Lombardisch), Napulitano (Napolitaans), Cursu (Corsicaans), Siculu (Siciliaans), Liguru (Ligurisch), Sardu (Sardijns), Piemonteis (Piemontees), Veneto (Venetiaans), Mudnes (Modenees), Bulgnais (Bolognees).

Zie voor wikipedia-versies in diverse Italiaanse dialecten de Externe links onderaan.

[bewerken] Schrift

Het Italiaans wordt geschreven in het Latijnse alfabet. Het wordt naar fonetisch principe geschreven. Wie de uitspraakregels kent, zal geen moeite hebben een geschreven woord uit te spreken, en andersom. Ook worden in het Italiaans alle syllaben van een woord uitgesproken. Het Italiaanse alfabet bestaat uit 21 letters. De J, K, W, X en Y ontbreken, hoewel deze wel in leenwoorden uit bv. Grieks en Engels kunnen voorkomen. Italiaanse woorden eindigen bijna altijd op een klinker.

[bewerken] Italiaanstalige landen

In tegenstelling tot andere Romaanse talen zoals het Frans, Spaans en Portugees kent het Italiaans geen wereldwijde verspreiding, voornamelijk omdat het Italiaanse koloniale rijk pas laat tot stand kwam vanwege de late eenwording van Italië in 1861; in de Tweede Wereldoorlog raakte het de weinige koloniale bezittingen al weer kwijt. In de 15e en 16e eeuw, in de tijd van de grote ontdekkingen door zeevarende Europese mogendheden, was het Italiaanse schiereiland verregaand verdeeld en een twistappel van Spanje, Frankrijk en het Duitse Rijk.

Het Italiaans is officiële taal in:

Verspreiding van het Italiaans

Italië
Zwitserland (Ticino en een klein deel van Graubünden (Grigioni in het italiaans))
San Marino
Vaticaanstad

Het Italiaans is een erkende minderheidstaal in:

Het Italiaans wordt ook gesproken in de volgende buurlanden van Italië:

Vanwege de koloniale banden is er ook een klein aantal Italiaanstaligen in

Het Italiaans is ook een zeer belangrijke taal onder immigranten in veel verschillende landen, vooral de Verenigde Staten, Australië, België, Canada, Duitsland en Argentinië.

[bewerken] Grammatica

[bewerken] Geslachten

Het Italiaans kent twee geslachten: Mannelijk en vrouwelijk. Zelfstandig naamwoorden die op een -o eindigen zijn vrijwel altijd mannelijk, zelfstandig naamwoorden die op een -a eindigen zijn vrijwel altijd vrouwelijk. De zelfstandig naamwoorden die op een -e eindigen kunnen zowel mannelijk als vrouwelijk zijn.

[bewerken] Meervoud

De meervoudsvorming is in het Italiaans zeer eenvoudig. De zelfstandig naamwoorden eindigen in het enkelvoud vrijwel altijd op een -o, -a of -e. Eindigt het woord op een -o of -e dan wordt het in het meervoud -i, bijvoorbeeld bij letto - letti (bed - bedden). Eindigt een woord op een -a, dan wordt het in het meervoud -e, bijvoorbeeld bij chiesa - chiese (kerk - kerken). Veel leenwoorden, woorden die eindigen op een medeklinker (film), woorden die afgeleid zijn van een oorspronkelijk langere vorm (foto van fotografia) en woorden met een accent op de laatste lettergreep (tabù) veranderen in het meervoud niet. Enkele onregelmatige meervoudsvormen, zoals bijv. il braccio - le braccia (de arm, de armen) vinden hun oorsprong in het uit de taal verdwenen Latijnse neutrum.

[bewerken] Lidwoorden

Er zijn in het Italiaans maar liefst 7 verschillende bepaalde lidwoorden, zo eenvoudig mogelijk uitgelegd in deze tabel:

geslacht	bijzonderheden	enkelvoud	meervoud
mannelijk	-	il	i
mannelijk	voor een klinker	l'	gli
mannelijk	voor z, s+medeklinker, x, gn of ps	lo	gli
vrouwelijk	-	la	le
vrouwelijk	voor een klinker	l'	le

Dus: voor een klinker is het lidwoord altijd l' in het enkelvoud. Een vrouwelijk woord in het meervoud heeft altijd het lidwoord 'le'. Bij mannelijke woorden die beginnen met een klinker, z, s+medeklinker, x, gn of ps is het lidwoord in het meervoud "gli".

Verder zijn er ook nog 7 onbepaalde lidwoorden: eveneens zo eenvoudig mogelijk uitgelegd in deze tabel

geslacht	bijzonderheden	enkelvoud	meervoud
mannelijk	gebruikt bij s (+ medeklinker), x, y, z, gn, pn, ps in het meervoud met een klinker	Uno	Dei
mannelijk	in het enkelvoud met een klinker	Un	Degli
vrouwelijk	gebruikt bij klinker	Un'	Delle
vrouwelijk	-	Una	Delle